मध्यपूर्वेत गेल्या काही आठवड्यांपासून सुरू असलेला तणाव आता अधिक तीव्र होत चालला आहे. Iran, Israel आणि United States यांच्यात सुरू असलेला संघर्ष तिसऱ्या आठवड्यात पोहोचला असून हा संघर्ष लवकर संपण्याची कोणतीही चिन्हे सध्या दिसत नाहीत. परिस्थिती इतकी गुंतागुंतीची झाली आहे की हा संघर्ष नेमका कोणत्या दिशेने जाईल याचा अंदाज लावणेही कठीण झाले आहे.
इस्रायलच्या मते हा संघर्ष आणखी काही आठवडे चालू शकतो, तर अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष Donald Trump यांनी यापूर्वी केलेल्या वक्तव्यांनुसार हा संघर्ष किमान चार आठवड्यांपर्यंत चालू राहू शकतो. दुसरीकडे इराणने मात्र स्पष्ट केले आहे की संघर्ष थांबवण्याबाबत त्यांना कोणतेही स्वारस्य नाही आणि युद्ध थांबवायचे असेल तर त्यांच्या काही महत्त्वाच्या अटी मान्य कराव्या लागतील.
स्टेट ऑफ हार्मूजवर इराणची मोठी अट :
इराणने मांडलेल्या अटींपैकी सर्वात महत्त्वाची अट म्हणजे तेल व्यवहाराशी संबंधित आहे. जगातील सर्वात महत्त्वाच्या तेल वाहतुकीच्या मार्गांपैकी एक असलेल्या Strait of Hormuz मधून सध्या मोठ्या प्रमाणात तेल वाहतूक थांबली आहे. या मार्गातून दररोज जगातील मोठ्या प्रमाणातील तेलाची निर्यात केली जाते.
इराणने स्पष्ट इशारा दिला आहे की जर या मार्गातून तेल वाहतूक सुरू ठेवायची असेल तर तेल व्यवहार अमेरिकन डॉलरमध्ये करता येणार नाही. त्याऐवजी हा व्यवहार चीनच्या युआन चलनात करावा लागेल. या निर्णयामुळे जागतिक अर्थव्यवस्थेत मोठे बदल होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
अरब देशांनाही इशारा :
इराणने अरब देशांनाही इशारा दिला आहे. त्यांनी सांगितले की जर अरब देशांनी त्यांच्या भूमीवरील अमेरिकेच्या लष्करी तळांचा वापर अमेरिकेला करण्यास परवानगी दिली तर इराण त्या देशांवरही हल्ला करू शकतो. यामुळे आखातातील राजकीय तणाव अधिक वाढण्याची शक्यता आहे.
खार्ग आयलंडवर हल्ला :
दरम्यान, अमेरिकेने इराणच्या महत्त्वाच्या तेल निर्यात केंद्रांपैकी एक असलेल्या Kharg Island वर हल्ला केला. या बेटावरून दररोज सुमारे २५ लाख बॅरल्स तेल जहाजांद्वारे निर्यात केले जाते. अमेरिकेने या हल्ल्याबाबत स्पष्टीकरण देताना सांगितले की त्यांनी केवळ लष्करी आणि संरक्षणात्मक पायाभूत सुविधांवर कारवाई केली असून तेल साठ्यांना लक्ष्य केलेले नाही.
तथापि, या हल्ल्यानंतर परिस्थिती अधिक तणावपूर्ण झाली आहे. अमेरिकेने सुमारे २२०० मरीन सैनिकांचा ताफा पर्शियन गल्फकडे रवाना केला असून या सैनिकांचा उपयोग जहाजांचे संरक्षण आणि विशेष लष्करी कारवायांसाठी केला जाणार आहे.
तेलाच्या किंमतीत मोठी वाढ :
या संघर्षामुळे जागतिक बाजारात तेलाच्या पुरवठ्यावर परिणाम झाला आहे. तेलाची वाहतूक विस्कळीत झाल्यामुळे कच्च्या तेलाच्या किंमती झपाट्याने वाढत आहेत. काही अहवालांनुसार तेलाचे दर १२० डॉलर प्रति बॅरलपर्यंत पोहोचले आहेत.
या परिस्थितीला तोंड देण्यासाठी International Energy Agency ने मोठा निर्णय घेतला आहे. जागतिक बाजारात तेलाची टंचाई टाळण्यासाठी सुमारे ४०० दशलक्ष बॅरल्स तेल साठ्यातून सोडण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे.
रशियन तेलावरचे निर्बंध हटवले :
दरम्यान, अमेरिकेने Russia च्या तेल निर्यातीवरील काही आर्थिक निर्बंध हटवण्याचा निर्णय घेतला आहे. त्यामुळे रशियन तेल पुन्हा जागतिक बाजारात येऊ लागले आहे. मात्र तज्ज्ञांच्या मते, उत्पादन पुन्हा वाढवण्यासाठी वेळ लागणार असल्यामुळे तात्काळ मोठा परिणाम होण्याची शक्यता कमी आहे.
पेट्रोडॉलरला आव्हान? :
१९७० च्या दशकापासून जगातील बहुतांश तेल व्यवहार अमेरिकन डॉलरमध्ये होतात. या व्यवस्थेला ‘पेट्रोडॉलर प्रणाली’ असे म्हटले जाते. या प्रणालीमुळे अमेरिकन डॉलरचे जागतिक अर्थव्यवस्थेवर मोठे वर्चस्व निर्माण झाले.
मात्र आता चीनचे युआन, रशियाचे रुबल आणि इतर चलनांचा वापर वाढू लागल्यामुळे डॉलरच्या वर्चस्वाला आव्हान निर्माण होत असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
इराणने तेल व्यवहार युआनमध्ये करण्याची अट घातल्यामुळे जागतिक अर्थव्यवस्थेत मोठे बदल घडू शकतात. यामुळे डॉलरची जागतिक मक्तेदारी काही प्रमाणात कमी होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
जागतिक राजकारणात बदलाची शक्यता :
हा संघर्ष केवळ लष्करी किंवा आर्थिक नाही तर जागतिक राजकारणावरही मोठा परिणाम करणारा ठरू शकतो. जर संघर्ष दीर्घकाळ चालू राहिला आणि तेल उत्पादनावर थेट परिणाम झाला, तर जागतिक अर्थव्यवस्थेला त्याचे दीर्घकालीन परिणाम भोगावे लागू शकतात.
तज्ज्ञांच्या मते, या संघर्षानंतर मध्यपूर्वेतील राजकीय समीकरणे आणि जागतिक आर्थिक संतुलन मोठ्या प्रमाणात बदलण्याची शक्यता आहे.