सेमिकॉन इंडिया २०२६ आणि भारताची टेक-क्रांती: पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखालील ऐतिहासिक टप्पा

भारत सध्या जागतिक तंत्रज्ञानाच्या नकाशावर एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि मजबूत देश म्हणून उदयास येत आहे.तंत्रज्ञानाच्या या युगात सेमीकंडक्टर (चिप) निर्मिती हे कोणत्याही देशाच्या आर्थिक आणि डिजिटल सुरक्षेचे सर्वात महत्त्वाचे शस्त्र मानले जाते.याच पार्श्वभूमीवर नवी दिल्लीतील ‘यशोभूमी’ कन्व्हेन्शन सेंटर येथे सेमिकॉन इंडिया २०२६ (SEMICON India 2026) या भव्य आंतरराष्ट्रीय परिषदेचे उद्घाटन पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते पार पडले.

आजच्या डिजिटल आणि आधुनिक युगात स्मार्टफोन, लॅपटॉप, इलेक्ट्रिक गाड्या, वैद्यकीय उपकरणे आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) या सर्वांचा आत्मा म्हणजे “सेमीकंडक्टर चिप्स”. भारत या तंत्रज्ञानात स्वावलंबी व्हावा आणि जागतिक पुरवठा साखळीचा (Global Supply Chain) एक महत्त्वाचा केंद्रबिंदू बनावा, या हेतूने केंद्र सरकारने ‘सेमिकॉन २.०’ (Semicon 2.0) धोरणाची अंमलबजावणी वेगाने सुरू केली आहे.

सेमिकॉन इंडिया २०२६: मुख्य वैशिष्ट्ये आणि उद्देश

‘सिलिकॉन टू सिस्टीम्स: बिल्डिंग द इकोसिस्टीम’ (Silicon to Systems: Building the Ecosystem) या संकल्पनेवर आधारित या परिषदेमध्ये ५० हून अधिक देशांतील प्रतिनिधी, ६०० हून अधिक जागतिक सेमीकंडक्टर कंपन्या, ३०० आंतरराष्ट्रीय दिग्गज आणि १५० हून अधिक वक्ते सहभागी झाले आहेत.

या परिषदेची काही प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

• जागतिक सहभाग:अमेरिका, जपान, दक्षिण कोरिया, सिंगापूर, नेदरलँड्स आणि स्वीडन यांसारख्या सेमीकंडक्टर क्षेत्रातील अग्रेसर देशांचे विशेष दालन (Country Pavilions) येथे उभारण्यात आले आहेत.
• भारतीय राज्यांचा पुढाकार: गुजरात, महाराष्ट्र, उत्तर प्रदेश, ओडिशा आणि पंजाब यांसह १२ राज्य सरकारांनी आपल्या राज्यातील सेमीकंडक्टर धोरणे व गुंतवणुकीच्या संधी मांडण्यासाठी विशेष स्टॉल्स लावलेले आहेत.
• स्टार्टअप्स आणि कौशल्य विकास:देशातील ४० हून अधिक नवोदित तंत्रज्ञान स्टार्टअप्सना व्यासपीठ उपलब्ध करून देण्यात आले आहे.तसेच, तरुणांना या क्षेत्रात रोजगाराच्या संधी शोधण्यासाठी ‘वर्कफोर्स डेव्हलपमेंट’ दालन निर्माण करण्यात आले आहे.

भारताचे ‘सेमिकॉन २.०’ धोरण आणि १.२७ लाख कोटींची गुंतवणूक

जागतिक सेमीकंडक्टर बाजारपेठेत भारताची पकड मजबूत करण्यासाठी केंद्र सरकारने १.२७ लाख कोटी रुपयांचे बजेट असणारे ‘सेमिकॉन २.०’ अभियान सुरू केले आहे. या अभियानाचा मुख्य भर केवळ चिप असेंब्ली किंवा पॅकेजिंगवर नसून, प्रत्यक्ष ‘चिप डिझायनिंग’ (Chip Design) आणि देशांतर्गत बौद्धिक संपदा (IP) तयार करण्यावर आहे.

१. कॅपिटल सबसिडी (Capital Support): चिप निर्मितीचे मोठे कारखाने (Fabs) उभारण्यासाठी सरकार ४०% पर्यंत थेट आर्थिक मदत देणार आहे.

२.चिप डिझाईन परिसंस्था: ३०० हून अधिक विद्यापीठे आणि १०० हून अधिक स्टार्टअप्सना महागडे ईडीए (EDA) डिझायनिंग टूल्स मोफत उपलब्ध करून देण्यात आले आहेत.

३. कौशल्य विकास (Skilled Talent): गेल्या ४ वर्षांत भारताने ८५,००० हून अधिक सेमीकंडक्टर अभियंते तयार करण्याचे लक्ष्य यशस्वीरीत्या साध्य केले आहे.

प्रमुख प्रकल्पांची सद्यस्थिती

भारतात सध्या १.६ लाख कोटी रुपयांच्या गुंतवणुकीसह १० सेमीकंडक्टर प्रकल्प मंजुरीच्या टप्प्यात असून त्यांची बांधकामे वेगाने सुरू आहेत.

कंपनी / भागीदार	प्रकल्प ठिकाण	एकूण गुंतवणूक	क्षमता व वैशिष्ट्य
मायक्रॉन टेक्नॉलॉजी (Micron)	गुजरात	₹२२,५१६ कोटी	प्रगत मेमरी पॅकेजिंग प्लँट.
टाटा इलेक्ट्रॉनिक + PSMC (तायवान)	धोलेरा, गुजरात	₹९१,५२६ कोटी	भारतातील पहिली मोठी ‘वेफर फॅब्रिकेशन’ युनिट (५०,००० वेफर्स/महिना).
केन्स तंत्रज्ञान (Kaynes)	गुजरात	₹३,३०७ कोटी	दररोज ६.३ दशलक्ष प्रगत चिप्स तयार करण्याची क्षमता.
३डी ग्लास सोल्युशन्स	ओडिशा	₹१,९४३ कोटी	प्रगत ३डी पॅकेजिंग व ग्लास इंटरपोजर निर्मिती.

‘आत्मनिर्भर भारत’ आणि जागतिक तंत्रज्ञानाचे केंद्र

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी उद्घाटन प्रसंगी स्पष्ट केले की, भारत हा जागतिक अर्थव्यवस्थेत केवळ ग्राहकाची भूमिका बजावणार नाही, तर जगाला चिप्स पुरवणारा ‘विश्वसनीय भागीदार’ (Trusted Global Partner) बनेल.

आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पुरवठा साखळी विस्कळीत होत असताना, अमेरिकेसह जपान आणि युरोपियन युनियनने भारतासोबत सेमीकंडक्टर भागीदारीचे करार केले आहेत. या प्रकल्पामुळे आगामी काळात भारतात प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्षरीत्या लाखो उच्च-कौशल्याच्या रोजगाराच्या संधी निर्माण होणार आहेत.

निष्कर्ष

सेमिकॉन इंडिया २०२६ परिषदेमुळे भारताच्या तंत्रज्ञान क्षेत्राला एक नवी दिशा मिळाली आहे.वाळूपासून (Sand) सुरू होणारा हा प्रवास सिलिकॉन (Silicon) आणि शेवटी अत्याधुनिक सिस्टीम्स (Systems) निर्मितीपर्यंत नेण्याचे स्वप्न आता प्रत्यक्षात येत आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या धोरणात्मक निर्णयांमुळे भारत येणाऱ्या काळात सेमीकंडक्टर निर्मितीचे महासत्ता केंद्र बनेल, यात शंका नाही.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

प्र.१) सेमिकॉन इंडिया २०२६ चे आयोजन कुठे करण्यात आले आहे? उत्तर: सेमिकॉन इंडिया २०२६ चे आयोजन नवी दिल्ली येथील ‘यशोभूमी’ कन्व्हेन्शन सेंटर येथे करण्यात आले आहे.

प्र.२) केंद्र सरकारचे ‘सेमिकॉन २.०’ धोरण काय आहे? उत्तर: सेमिकॉन २.० अंतर्गत भारत सरकार १.२७ लाख कोटी रुपयांच्या गुंतवणुकीसह देशात चिप डिझायनिंग, वेफर फॅब्रिकेशन आणि स्वदेशी तंत्रज्ञान निर्मितीला प्रोत्साहन देत आहे.

प्र.३) पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखाली सेमीकंडक्टर क्षेत्रात किती गुंतवणूक झाली आहे? उत्तर: सध्या भारतात १.६ लाख कोटी रुपयांपेक्षा जास्त मूल्याचे १० हून अधिक सेमीकंडक्टर प्रकल्प मंजुरीच्या व बांधकामाच्या टप्प्यात आहेत.