विशेष प्रतिनिधी
चालू उन्हाळ्यात निसर्गात एक अत्यंत वेगळे आणि चक्रावून टाकणारे चित्र पाहायला मिळत आहे. जंगलांमधील आणि परिसरातील अनेक फळझाडांना यंदा ऋतुचक्राच्या मर्यादेपलीकडे जाऊन अभूपूर्व फळधारणा झाली आहे. ज्या झाडांना गेल्या काही वर्षांत जेमतेम फळे येत होती, ती झाडेही यंदा फळांच्या अतिभाराने वाकली असून जमिनीवर फळांचे सडे पडत आहेत. वरकरणी हा निसर्गाचा चमत्कार किंवा आनंदाची गोष्ट वाटत असली, तरी वनस्पतिशास्त्रज्ञ आणि पर्यावरण तज्ज्ञांच्या मते, हा निसर्गाचा एक अत्यंत गंभीर आणि धोक्याचा संकेत असू शकतो. विज्ञानाच्या भाषेत याला ‘स्ट्रेस फ्रूटिंग’ (Stress Fruiting) किंवा वनस्पतींचे ‘मास्टिंग’ (Masting) म्हटले जाते. निसर्गाचे हे गुपित आणि त्यामागील नेमके विज्ञान काय आहे, ते आपण सोप्या शब्दात समजून घेऊया.
१. झाडांची अंतर्गत आणीबाणी: काय आहे ‘स्ट्रेस फ्रूटिंग’?
सामान्य परिस्थितीत, जेव्हा निसर्गात हवामान अनुकूल असते, भरपूर पाणी आणि पोषक घटक उपलब्ध असतात, तेव्हा झाडे स्वतःची वाढ करणे, नवीन फांद्या फुटणे, स्वतःची उंची वाढवणे आणि नवीन पाने काढणे यावर आपली ऊर्जा खर्च करतात. याला वनस्पतींची ‘शाकीय वाढ’ (Vegetative Growth) म्हणतात.
परंतु, जेव्हा हवामानात अचानक कमालीचे बदल होतात, भूगर्भातील पाण्याची पातळी वेगाने खालावते किंवा प्रदीर्घ काळ कडक उन्हाळा राहतो, तेव्हा झाडांच्या मुळांना पाणी मिळणे कठीण होते. पाणी न मिळाल्यामुळे झाडाच्या शरीरात एक प्रकारचा तीव्र जैविक तणाव (Hydrological Stress) निर्माण होतो. अशा वेळी झाडाची अंतर्गत यंत्रणा ‘इमर्जन्सी मोड’वर जाते. झाडाला जाणीव होते की, जर हा पाण्याचा ताण असाच राहिला तर आपले अस्तित्व संपू शकते. या भीतीतून झाडांमधील ‘सर्व्हायव्हल इन्स्टिंक्ट’ (स्वतःचा वंश टिकवण्याची मूळ प्रेरणा) जागृत होते.
२. स्वतःला पणाला लावून जनुके (Genes) वाचवण्याची धडपड
हा तणाव निर्माण झाल्यावर झाड स्वतःच्या वाढीचे सर्व मार्ग तात्पुरते थांबवते. झाड नवीन पाने किंवा फांद्या तयार करण्याच्या भानगडीत पडत नाही. ते आपली वर्षानुवर्षे साठवून ठेवलेली संपूर्ण ऊर्जा, अन्न (Carbohydrates) आणि ताकद केवळ फूल व फळ निर्मितीसाठी वळवते.
यामागील वनस्पतींचे साधे गणित असे असते की, पुढील कठीण काळात कदाचित आपले मूळ झाड जगणार नाही. मग अशा वेळी आपली ‘जनुके’ (Genes) आणि आपला वंश निसर्गात जिवंत राहिला पाहिजे. यासाठी झाड एकाच वेळी हजारो फळे आणि पर्यायाने ‘बिया’ तयार करते. झाडाने घेतलेला हा एक प्रकारे जीवघेणा निर्णय असतो. जास्तीत जास्त बिया मातीत सुरक्षित पडाव्यात आणि पुढील पावसाळ्यात आपल्या वंशाची नवीन पिढी जन्मास यावी, यासाठी झाडाने स्वतःला पणाला लावून केलेली ही धडपड असते. विज्ञानाच्या भाषेत याला वनस्पतींचे ‘इमर्जन्सी रिस्पॉन्स मेकॅनिझम’ म्हणतात.
३. ‘मास्टिंग’ (Masting): निसर्गाची संरक्षण रणनीती
जेव्हा एकाच परिसरातील सर्व झाडे एकत्रितपणे असा अवाढव्य फळांचा सडा टाकतात, तेव्हा विज्ञानात त्याला ‘मास्टिंग’ (Masting / Mast Seeding) म्हणतात. ही निसर्गाची एक अतिशय हुशार संरक्षण रणनीती आहे.
निसर्गाचा नियम असा आहे की, जर झाडाला कमी फळे आली तर पक्षी, कीटक आणि प्राणी ती सर्व फळे आणि बिया खाऊन संपवून टाकतील, ज्यामुळे झाडाचा वंश पुढे चालणार नाही. यावर उपाय म्हणून झाडे एकाच वेळी इतकी प्रचंड फळे निर्माण करतात की, पक्षी आणि प्राण्यांनी पोटभर खाल्ली तरीही हजारो बिया जमिनीत सुरक्षित उरतात. जेणेकरून भविष्यातील संकटातही वनस्पतींची नवी पिढी उगवण्याची खात्री निर्माण होते.
४. मानवी तंत्रज्ञानापेक्षा मुळांचा वेध अचूक!
निसर्गाचा हा संकेत मानवासाठी खूप मोठा इशारा आहे. ज्या वृक्षांची मुळे जमिनीच्या गर्भातात खोलवर गेलेली असतात (Tap Root System), त्यांची संवेदनशीलता मानवी उपग्रह किंवा हवामान खात्याच्या तंत्रज्ञानापेक्षाही तीव्र असते. भूगर्भातील पाण्याचे आटत चाललेले स्त्रोत आणि जमिनीखालील उष्णता या मुळांना खूप आधी समजते.
त्यामुळे, जेव्हा एखाद्या परिसरातील जंगले आणि झाडे एकाच वेळी अशा प्रकारे ऊर्जेचा महापूर फळांच्या रूपात बाहेर टाकतात, तेव्हा तो संपूर्ण परिसरातील विस्कळीत होत चाललेल्या पर्यावरणाचा आणि आगामी मोठ्या पाणीटंचाईचा किंवा दुष्काळाचा थेट संकेत असतो. झाडांनी स्वतःचे अन्न पणाला लावून भविष्यातील संकटाची पूर्वतयारी केली आहे. निसर्गाचा हा मूक पण स्पष्ट इशारा समजून घेऊन मानवाने आता जागे होण्याची गरज आहे.